Ci, którzy od Wieczerzy Pańskiej aż do święconego nic nie jedli, napili się tylko wody święconej w sobotę wielką, brali ją wszyscy do domów w flaszeczkach i zasilali się z rodziną całą i domownikami – tak poszczono przed Wielką Niedzielą pod koniec XIX wieku na Mazowszu, przynajmniej według opisu zamieszonego w 24 tomie „Dzieł Wszystkich” Oskara Kolberga. Ten fragment przypomnina o dawnym zwyczaju urządzania uczt w Wielki Czwartek. Co gotowano na tę okazję?

Najstarszy znany obecnie przepis na potrawę wiązaną z tym świętem pochodzi z XVI wieku i został zapisany w wielkim, rękopiśmiennym zbiorze przepisów, który powstał w XVIII wieku. Danie to zostało nazwane „ksielica na Wielki Czwartek”. Czy by nam dziś smakowało? Z zachowanego opisu wynika, że był to rodzaj kisielu na żurze, do którego dodawano miodu, pieprzu i szafranu.

Na Wieczerzę Pańską podawano także ryby. Wspomina o tym sławny kucharz i autor książek kucharskich Jan Szyttler, który w 1848 r. w Wilnie opublikował zbiór przepisów pod tytułem „Kuchnia postna, podająca najoszczędniejsze sposoby sporządzania potraw rybnych oraz zup, chłodników, pieczystego, marynat, jarzyn, melszpejzów, ciast itp.” Niestety nie podaje, który konkretnie przepis poleca na Wielki Czwartek – dla jego czytelników musiało być to tak oczywiste, jak dziś dobór dań na wigilię Bożego Narodzenia.

Co więc gotowano na Wielki Czwartek w XIX wieku? Szczegółowe menu na wszystkie dni Wielkiego Tygodnia można znaleźć w zbiorze „Kucharka Litewska” Wincenty Zawadzkiej, którą wydano także w Wilnie (I wydanie 1854 r.). Na Wielki Czwartek poleca: bliny gryczane postne z kawiorem, zupę z miętusów, liny lub leszcze z sadzonym sosem oraz kompot jabłkowy lub pomarańczowy. Jak smakował sos sadzony? Autorka wyjaśnia, że to sos słodko-kwaśny z rodzynkami, pieprzem, goździkami i cytryną, który powinien być dość wyrazisty, więc można go było dodatkowo doprawić octem i cukrem.

Co czytać? Książka Wincenty Zawadzkiej była wielokrotnie wydawana – we wznowieniach i reprintach – i można ją sobie ściągnąć z Polony, czyli cyfrowej Biblioteki Narodowej. Przepis na kisilicę jest wydany w „Zbiorze dla kuchmistrza tak potraw jako ciast robienia wypisany roku 1757 dnia 24 lipca” jako VIII tom serii Monumenta Poloniae Culinaria / Polskie Zabytki Kulinarne.