[Pl] litewski sztetl pod afrykańskim niebem

– Jak będziesz w Kapsztadzie, to koniecznie idź do Muzeum Żydowskiego. Zobaczysz, spodoba ci się! – jak prosisz o rady muzealników, to dostajesz, o co prosisz. Zwłaszcza, że tej rady udzieliły mi kuratorki z Muzeum Żydowskiego im Gaona w Wilnie. Miały rację, bo muzeum w Afryce spodobało mi się bardzo.

Do South African Jewish Museum poszłam pierwszego dnia, zaraz po przyjeździe na przylądek. Po dwóch tygodniach w buszu, safari i odkrywaniu serca Afryki potrzebowałam wrócić do cywilizacji, samochodów, korków, asfaltu i ogrodowej, udomowionej zieleni. Zamówiłam ubera i pojechałam w stronę centrum Kapsztadu, czyli Ogrodów Kompanii Holenderskiej. Ogrody założono jako ogród owocowo – warzywny, który miał karmić wygłodniałych żeglarzy, a dziś dostarczają podróżnym pożywki estetycznej i intelektualnej, bo wokoło znajdują się najciekawsze muzea w mieście, w tym Muzeum Żydowskie RPA.

Muzeum podobało mi się już od wejścia, czyli od koncepcji architektonicznej i kuratorskiej. Z jednej strony wykorzystano oryginalny budynek najstarszej synagogi w Południowej Afryce. Stara Synagoga została wybudowana w 1863 roku, po dwudziestu latach budynek został przebudowany, a w na początku kolejnego stulecia wybudowano obok Wielką Synagogę, zwaną po prostu Gardens Shul lub Gardens Synagogue. To pierwszy budynek wzniesiony jako synagoga, ponieważ wcześniej gmina spotykała się w adaptowanym domu mieszkalnym. Wcześniej, czyli od kiedy? Pierwsi Żydzi osiedlili się w Południowej Afryce 36 lat przed wybudowaniem Starej Synagogi (muzealny katalog dostarcza wszelkiej maści rozrywek, też matematycznych). Pod kontrolą holenderską, w Południowej Afryce mogli osiedlać się jedynie Reformowani, więc Żydzi przybyli z Brytyjczykami, na początku XIXw.

Dawne wejście było od strony ogrodów, ale dziś trzeba wejść od strony ulicy (Hatfield St.). Stara Synagoga mieściła muzeum od 1958 r., w II połowie lat 90 XX w. dobudowano nowy pawilon muzealny: ma symbolizować okrętowy trap, okładzina kamienna przywołuje Jerozolimę, a okna zaprojektowano tak, by wychodziły na Górę Stołową. Jasny i skondensowany przekaz: gmina żydowska w pigułce. Centrum Holocaustu, zresztą świetnie zrobiona ekspozycja, zajmuje osobny budynek.

Koncepcja kuratorska równie prosta i jasna: Rzeczywistość (czyli: co jest w Afryce), schody w formie spirali czasu prowadzą do przestrzeni  Pamięć (czyli: co było w Starym Kraju), a na koniec członkowie gminy mówią o Marzeniach (czyli przestrzenie postulowane). Pierwsza część wystawy dała mi kolejne elementy do układanki „jak zrobiono Południowa Afrykę”: wcześniej czytałam o Burach i Anglikach; w Johannesburgu, w Muzeum Apartheidu, pokazano to samo od strony ludności tubylczej; a rozmowy z Ishay Governer Irpa i curry w Durbanie wprowadziły mnie w temat hinduskiej wersji tej samej historii. Tęczowy kraj i tęczowy naród!

Z punktu widzenia przewodniczki warszawskiego POLIN Muzeum Historii Żydów Polskich najciekawsze jest to co było, czyli sekcja Pamięć. W Warszawie, temat emigracji do Południowej Afryki, to średniej grubości strzałka na mapie w galerii o XIX w., a w Kapsztadzie to litewski sztetl. A właściwie nawet nie małe miasteczko, a prawdziwa wioska drewnianych domków, w których mieszkano i pracowano. Jest też studnia. Obok domów dwie małe makiety: synagoga z Poniewieża i z Retów. Opis na ekspozycji informuje, że domy były skromne, i nawet budynki synagog i beit midraszy budowano z drewna, choć synagogi były bogato zdobione wewnątrz. I, że emigracja z Europy Wschodniej między 1881 r. a 1914 r. to 3 miliony Żydów, z czego 40 tysięcy z Litwy do Południowej Afryki, gdzie istniały już małe społeczności przybyłych z Anglii i Niemiec (przed 1880 r. ok 4 tysiące). Tyle komentarzy kuratorskich, bo w tej ekspozycji trzeba poczuć i doświadczyć ducha sztetli, jak było w Starym Kraju.

Gdzie jeść, co czytać?

Jeść w Ogrodach Kompanii: fajne tea house i lunczownie w okolicznościach bujnej, ale udomowionej przyrody.

czytać: ilustrowany mini katalog muzeum: Robertson Marian, South African Jewish Museum, Cape Town 2001, albo po prostu wejść na ich stronę.

 

Pokaz slajdów wymaga JavaScript.

 

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Google+

Komentujesz korzystając z konta Google+. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

Connecting to %s